Wnętrze Bazyliki i historia

Historia, architektura i duchowe dziedzictwo niezwykłej świątyni

Początki kościoła św. Jerzego

Historia bazyliki związana jest z początkiem dziejów Kętrzyna. Po uzyskaniu przez miasto praw lokacyjnych w 1357 roku, rozpoczęto budowę katolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Jerzego.

Świątynię wznoszono w latach 1359–1407. Od początku posiadała ona wyjątkowy charakter, ponieważ została włączona w system średniowiecznych obwarowań miejskich. Jej potężne mury obronne oraz dwie masywne wieże sprawiają, że do dziś budowla bardziej przypomina średniowieczne zamczysko niż typową gotycką świątynię.

Grube mury kościoła były tak szerokie i stabilne, że nie wymagały stosowania dodatkowych przypór, co stanowi niezwykłe rozwiązanie konstrukcyjne.

Pierwotna świątynia była budowlą jednonawową. Na przełomie XIV i XV wieku rozpoczęto gruntowną przebudowę, która nadała kościołowi nowy charakter.

Rozbudowa i gotycki kształt bazyliki

W latach 1470–1475 przeprowadzono znaczącą rozbudowę świątyni. Dawny kościół jednonawowy został przekształcony w imponującą trójnawową bazylikę krytą stropem.

W tym czasie:

• podwyższono zachodni szczyt kościoła,
• rozbudowano wieżę południowo-zachodnią,
• od strony południowej dobudowano kaplicę św. Jakuba.

Po roku 1500 wykonano kolejne ważne prace. Dobudowano wówczas prezbiterium oraz piętrową zakrystię ze sklepieniem gwiaździstym.

Wyjątkową cechą architektoniczną bazyliki jest fakt, że prezbiterium zostało ustawione skośnie względem osi głównej nawy. Jest to rozwiązanie niezwykle rzadkie i stanowi osobliwość architektoniczną nie tylko w Polsce, ale również w Europie.

Ciekawostką jest także układ widoczności witraży w prezbiterium. Osoba stojąca dokładnie na środku kościoła widzi jedynie dwa z nich – środkowy oraz prawy. Aby dostrzec trzeci, lewy witraż, należy wyraźnie przesunąć się w prawą stronę.

Tajemnica średniowiecznego karceru i legenda o Świętej Lipce

Jednym z najbardziej niezwykłych miejsc w bazylice są dwie niewielkie cele znajdujące się w przyziemiu zachodniej wieży.

Prowadzą do nich w dół wąskie i strome schody. Według historyków były to prawdopodobnie średniowieczne cele więzienne – karcer, w którym przetrzymywano pojedynczych więźniów.

Z tym miejscem związana jest piękna legenda o skazańcu uwięzionym przez Krzyżaków. Według przekazu w ciemnej celi objawiła mu się Matka Boża, polecając wyrzeźbić swoją podobiznę.

Kiedy następnego dnia żołnierze zajrzeli do karceru i zobaczyli gotową figurkę Maryi, uznali wydarzenie za cud. Więzień został uwolniony, a w drodze do Reszla zawiesił wyrzeźbiony wizerunek na lipie.

Według tradycji wydarzenie to dało początek kultowi maryjnemu w Świętej Lipce, jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych w Polsce.

Kryształowe sklepienia mistrza Matza z Gdańska

Ostateczny wygląd kościół św. Jerzego uzyskał w 1515 roku.

Przebudowę przeprowadził mistrz Matz z Gdańska, który wykonał niezwykle cenne kryształowe sklepienia.

Ich wyjątkowa konstrukcja przedstawia układ:

• gwiazd ośmioramiennych,
• wpisanych w dwie gwiazdy czteroramienne.

Sklepienia te zastąpiły wcześniejsze drewniane stropy i do dziś należą do najcenniejszych elementów artystycznych świątyni.

Dzieje świątyni w kolejnych wiekach

W latach 1525–1946 kościół św. Jerzego znajdował się w użytkowaniu protestantów.

Monumentalna budowla wielokrotnie doświadczała trudnych wydarzeń. Ucierpiała podczas pożarów w latach:

• 1500 roku,
• 1592 roku,

oraz wskutek uderzeń pioruna:

• 1638 roku,
• 1700 roku.

Największe zniszczenia przyniosła jednak II wojna światowa.

W 1945 roku, w wyniku wysadzenia bunkra Hitlera w pobliskiej Gierłoży, zniszczone zostały wszystkie okna świątyni, spadła większość dachówek, a sklepienia zostały poważnie uszkodzone.

Przed przekazaniem kościoła katolikom wiele cennych zabytków dawnego wyposażenia zostało utraconych.

Dnia 31 maja 1946 roku świątynia powróciła do użytkowania katolików. Od tego momentu rozpoczęły się wieloletnie prace budowlano-konserwatorskie, które trwają do dziś.

Powstanie parafii i rozwój życia religijnego

Szczególną datą w historii świątyni jest:

1 czerwca 1954 roku

Tego dnia została erygowana Parafia św. Jerzego w Kętrzynie.

Od początku istnienia parafii szczególne miejsce zajmował kult Matki Bożej Miłosierdzia Ostrobramskiej, który związany był z przybyciem na ziemię kętrzyńską mieszkańców Wileńszczyzny.

Kaplica Matki Bożej Ostrobramskiej

W 1962 roku rozpoczęto budowę kaplicy Matki Bożej Ostrobramskiej, wzorowanej na słynnej kaplicy Ostrej Bramy w Wilnie.

Kaplica została poświęcona:

13 listopada 1966 roku

Kopię wileńskiego obrazu Matki Bożej Miłosierdzia wykonał artysta z Kętrzyna Stanisław Rudziński.

Kaplica stała się szczególnym miejscem modlitwy i zawierzenia Maryi, a rozwijający się kult doprowadził do ustanowienia przy świątyni Archidiecezjalnego Sanktuarium Matki Bożej Miłosierdzia.

Renowacja i najważniejsze wydarzenia XX wieku

W latach 1971–1973:

• zamontowano 16 nowych witraży według projektu Marii Powalisz-Bardońskiej z Poznania,
• przeprowadzono remont organów,
• wyremontowano wieżę dzwonną.

W kolejnych latach miały miejsce ważne wydarzenia:

1982 – założenie biblioteki parafialnej.

1992–1995 – gruntowne odnowienie świątyni.

7 czerwca 1992 roku – metropolita warmiński abp Edmund Piszcz ustanowił:

• Archidiecezjalne Sanktuarium Matki Bożej Miłosierdzia,
• Kętrzyńską Kapitułę Kolegiacką.

Od 1993 roku – organizowane są piesze pielgrzymki warmińskie do Wilna i Częstochowy.

1994 rok:

• odkrycie gotyckiego portalu,
• odkrycie krzyżackiego karceru.

1995 rok – powstanie muzeum w emporze nad zakrystią.

15 czerwca 1998 roku – wykonanie iluminacji kościoła.

22 lipca 1999 roku – Stolica Apostolska podniosła Kolegiatę św. Jerzego do godności Bazyliki Mniejszej.

11 listopada 1999 roku – poświęcenie i otwarcie lapidarium.

Wnętrze bazyliki

Wnętrze Bazyliki Kolegiackiej św. Jerzego zachwyca zarówno ogromem, jak i bogactwem artystycznym.

Dawny ołtarz główny w stylu neogotyckim został przeniesiony do nawy północnej. W jego centralnej części znajduje się obraz Ukrzyżowanego, namalowany przez ówczesnego dyrektora Akademii Sztuki w Królewcu – Rosenfeldera.

W miejscu dawnego ołtarza głównego ustawiono nowe tabernakulum oraz granitowy ołtarz soborowy.

Jego konsekracji dokonał:

abp Edmund Piszcz – 25 kwietnia 1999 roku.

W prezbiterium znajdują się również witraże wykonane według projektu Marii Powalisz-Bardońskiej.

Nad zakrystią znajduje się empora, w której mieści się sala muzealna z bogatą dokumentacją fotograficzno-historyczną przedstawiającą przedwojenne wyposażenie kościoła.

Najcenniejsze zabytki bazyliki

Wśród najważniejszych zabytków znajdujących się w świątyni warto wymienić:

Ambona z 1594 roku

Najcenniejszy zachowany element dawnego wyposażenia.

Wykonana została w stylu niderlandzkiego manieryzmu z fundacji:

• Kaspra Rinwanga,
• Michała von Hohendorf.

Herby fundatorów znajdują się na korpusie ambony.

Zabytek reprezentuje najwyższy poziom sztuki snycerskiej i malarskiej. Obecnie znajduje się po gruntownej renowacji.

Organy Jana Josuego Mosengela

Organy pochodzą z:

1721 roku

Ich twórcą był Jan Josue Mosengel, znany również jako budowniczy organów w Świętej Lipce.

W 1882 roku gruntownej przebudowy dokonał M. Terletzki.

W latach 1971–1973 firma Czesława Kraszewskiego z Warszawy przeprowadziła generalny remont instrumentu.

Obecnie organy posiadają:

• trzy manuały,
• jedną klawiaturę nożną,
• 45 głosów,
• dzwony i dzwonki.

Instrument zaliczany jest do grupy organów koncertowych.

Pozostałe elementy warte zobaczenia

W bazylice znajdują się także:

• dwie cele średniowiecznego karceru z początku XV wieku,
• krzyż konsekracyjny namalowany na tynku w 1517 roku, odkryty w 1994 roku i poddany konserwacji w 1996 roku,
• obraz „Zdjęcie z krzyża” z XVI wieku,
• fragment portalu północnego pierwszego kościoła jednonawowego z XIV wieku,
• płyta nagrobna Krzysztofa Schenka von Tautenburg zmarłego w 1597 roku,
• obraz św. Marcina – przykład zachodnioeuropejskiego malarstwa dworskiego z II połowy XVII wieku,
• obraz św. Tomasza Apostoła z lat 60. XVII wieku, przekazany jako dar rodziny Windykajmów 18 lipca 1828 roku.

Dzwony i pamiątki duchowe

Na wieży dzwonnej znajdują się trzy stalowe dzwony z 1923 roku o wadze:

• 3400 kg,
• 2000 kg,
• 1000 kg.

Staraniem ks. prałata Mieczysława Żuchnika na filarach kościoła umieszczono Stacje Różańcowe jako wotum dziękczynne z okazji 25-lecia pontyfikatu św. Jana Pawła II oraz Roku Różańcowego 2003.

Fundatorami byli mieszkańcy Kętrzyna, a poświęcenia dokonał abp Edmund Piszcz.

Świątynia historii i wiary

Bazylika św. Jerzego w Kętrzynie jest niezwykłym świadectwem bogactwa historycznego, kulturowego i duchowego regionu.

Jej mury pamiętają średniowiecznych mieszkańców miasta, czasy wielkich przemian, wojenne zniszczenia i powojenną odbudowę. Jednak największą wartością tej świątyni nie są jedynie kamienne mury, sklepienia czy zabytkowe dzieła sztuki.

Bazylika św. Jerzego jest przede wszystkim miejscem kultu, modlitwy i przemiany ludzkiego serca.

To tutaj od wieków człowiek przychodzi z pytaniami, wdzięcznością, cierpieniem i nadzieją – aby spotkać Boga obecnego pośród swojego ludu.

Bazylika Kolegiacka św. Jerzego w Kętrzynie – świadek historii, skarbiec wiary i miejsce spotkania z Bogiem.

Ważniejsze daty z historii kościoła:

• 1357 – prawa lokacyjne Kętrzyna
• 1359 – budowa katolickiego kościoła św. Jerzego
• 1470-1475 – rozbudowa świątyni z jednonawowej do trójnawowej krytej stropem
• po 1500 – dobudowa prezbiterium i zakrystii z emporą
• 1515 – kryształowe sklepienie – dzieło mistrza Matza z Gdańska
• 1525-1946 – świątynia służy protestantom
• 1594 – renesansowa ambona
• 31.05.1946 – świątynia wraca w użytkowanie katolików
• 1.06.1954 – erygowanie parafii św. Jerzego, od początku kult Matki Bożej Miłosierdzia
• 1966 – poświęcenie kaplicy na wzór kaplicy w Ostrej Bramie
• 1973 – wstawienie 16 witraży wykonanych przez Marię Powalisz-Bardońską z Poznania
• 1982 – założenie biblioteki parafialnej
• 7.06.1992 – ustanowienie przez Metropolitę Warmińskiego Abpa Edmunda Piszcza Archidiecezjalnego Sanktuarium Matki Miłosierdzia i Kętrzyńskiej Kapituły Kolegiackiej
• od 1993 – Piesze Pielgrzymki Warmińskie do Wilna i Częstochowy
• 1992-1995 – odnowienie świątyni
• 1994 – odkrycie gotyckiego portalu i krzyżackiego karceru
• 1995 – powstanie muzeum w emporze nad zakrystią
• 15.06.1998 – wykonanie iluminacji kościoła
• 22.07.1999 – podniesienie przez Stolicę Apostolską Kolegiaty św. Jerzego do godności Bazyliki Mniejszej
• 11.11.1999 – poświęcenie i otwarcie lapidarium